Κυριακή 18 Απριλίου 2010

ΕΝΑ ΚΟΚΚΙΝΟ ΑΥΓΟ


Του Δημήτρη Τζουβάνου, απο τον "φυλλομάντη"

(Δημοσίευση: 29 Μαρτίου 2010) Μια σύντομη ανάγνωση της περιόδου: η γελοιοποίηση της κεντροαριστερής κεϋνσιανής φιλολογίας της προηγούμενης περιόδου, η βασανιστική επαναπολιτικοποίηση της κοινωνίας, οι μόνιμοι "αριστεροί κόμποι"...

ΤΑ ΠΑΡΑΚΑΤΩ αφορουν, πρωτα μια συντομη αναγνωση της περιοδου μεσα από οπτικες που εχουν ηδη αναλυθει σε προηγουμενη αρθρογραφια, μια αναγνωση που στοχευει κυριως στην εμπεδωση των οπτικων αυτων. Κι επισης στη συνεχεια αφορουν συνοπτικες επικεντρωσεις σε βασικα σημεια, με στοχο την ειδικοτερη υποστηριξη των αναγκαιων συζητησεων. Αναλυτικη προσεγγιση στα ζητηματα αυτά έχει επισης γινει σε προηγουμενη αρθρογραφια.



1. Μικρη ανασκοπηση στα προσφατα


ΜΕΤΑ τα απατηλα κεντροαριστερά, ηρθε το πρωτο σκληρο πακέτο, η γελοιοποιηση των ψευτοδιλημματων και η αποσυρση της κεϋνσιανης επιχειρηματολογιας απ' τα τηλεπαραθυρα. Ο υπ.οικονομικων που το Γεναρη αναμασουσε τα κεϋνσιανα ρητα «μακροπροθεσμα ειμαστε ολοι νεκροι», το Μαρτη ευθεως δηλωνει πως το διλημμα δεν είναι «σταθεροποιηση ή αναπτυξη», αλλά η ανταποκριση ή μη στην εκτακτη ανάγκη. Καταδειχτηκε ετσι η πλαστογραφικη φυση του πολυμηνου ακαδημαϊκού και πολιτικού καυγα, οσο και η νυχτα των κεντρώων οικονομολογων. Περαιτερω, η θεωρία της «εκτακτης αναγκης», που ασφαλως ακουμπαει στη δραματικη πραγματικότητα όπως και στην πλαστογραφικη αιτιολογησή της, επιχειρει να συγκαλυψει την πραγματικοτητα της γενικοτερης συστημικης οικονομοπολιτικης κρίσης και την αναγκη αντιστοιχων απαντησεων. Επιχειρει να διαχωρισει την πραγματικοτητα αυτή σε «προσωρινη κρίση λογω καμενης γης και κερδοσκοπων» και «αναδιανεμητικη δυνατοτητα στη συνέχεια», επιζητωντας ετσι τη σταθεροποιηση του κλυδωνιζομενου πολιτικου συστήματος.
ΑΣ ΣΗΜΕΙΩΣΟΥΜΕ με την ευκαιρια, τον ιδιαιτερο ρολο και ικανοτητα της κεντροαριστερας αιχμης του συστήματος να πλαστογραφει, διαστρεφει και χειραγωγει (βλ. και «Φορειο»). Η σχετικη επιχειρηση απ' το καλοκαίρι ως τωρα είναι σπουδαιο παραδειγμα, στην πεπατημενη της κεντρωας εξαπατησης και μεταφορτωσης των ημαρτημενων, την οποία και χρεώνεται ο Γιωργος.
ΑΣ ΣΗΜΕΙΩΣΟΥΜΕ επισης εδώ, ότι τη θεωρια της εκτακτης αναγκης, μιας αναγκης διαχωρισμένης από αμεσα αναγκαιες μεταβατικες στοχοθεσιες, προβαλλουν και τμηματα της αριστερας (που παρεκκλινουν απ' τον κυριο κεϋνσιανο κορμό της), ακριβως για να διασωσουν τα ταυτοτικά τους στερεοτυπα, ενώ το θεμα παραμένει να τα υπερβουν.
ΟΜΩΣ οι σημερινοι ψιθυροι για αναγκαιες βαθειες πολιτικες αλλαγες θα εντεινονται οσο οι αναγκαιες αναδιαρθρωσεις στην οικονομια και τη ζωη γενικοτερα, θα προσκρουουν στα καθεστωτικα πολιτικα ορια. Για την ωρα παραμενουν ψιθυροι αφου περιοριζονται σε ενδιαφερουσες αλλά πολιτικα διστακτικες αρθρογραφικες επισημανσεις (πχ Ξυδακης) ή σχολιασμους με εμφανεις αντιφασεις (πχ Λαζοπουλος), αν κι ο Σαμαρας αναφερεται καθαρα στην αναγκη Νεου Πολιτικου Συστήματος. Φυσικα δεν εννοει ένα μετα-φιλελεύθερο συστημα, όπως κι ο Σαρκοζι που προσφατα δηλωσε ότι «ο καπιταλισμος πρεπει να αλλαξει», χωρίς και το μώβ διεκδικητικο κίνημα της χωρας του να πείθεται, κατά πως εδειξαν και τα εκει προσφατα εκλογικα αποτελεσματα. Εχουν ωστοσο οι εξελιξεις αυτές τη σημασία τους, υπογραμμιζοντας την ωριμαση των αναγκαιων συστημικων αλλαγων και τις αναγκες αντιστοιχου κοινωνικου προσανατολισμου.

Ο ΓΙΩΡΓΟΣ που ειχε τα λεφτα το Σεπτεμβρη και ξορκιζε την ΕΟΚ το Γεναρη, αφου χαθηκε στα παζαρια ανα τις πρωτευουσες για τα ψιλοσπρέντ και στις χαζομπλοφες για το ΔΝΤ, τελικα πηρε το μηνυμα δημοσιονομικης αναταξης. Μαζι πηρε και τη μικρη δανειακη αναβολη που χρειαζονταν για να συγκρατησει και διαχειριστει την αναδυση του μειζονος διαρθρωτικου-πολιτικου αιτήματος που επικρέμαται στη χωρα, και που η αριστερα το κονταινει ως τα μέτρα της. Εμαθε ωστοσο πολλα αυτους τους μηνες, πχ. ότι ο αμερικανικος-αντιευρωπαϊκος δρομος δεν είναι η ευκολη λύση που νομιζε. Συνειδητοποιησε ακομα πως η αμερικανικη ηγεμονια δύει και πως ο αντιστοιχος διεθνης αέρας έχει παρει άλλη τροπη. Στο εξης οι ΗΠΑ θα αντιγραφουν την Ευρωπη αφου τούς έχει ανακοπει ο ιμπεριαλισμος, χαρη στις ενοπλες αντιστασεις, την προϊούσα απαξιωση κι αναποτελεσματικοτητα του καουμπόικου τσαμπουκα, και βεβαια χαρη σε πολιτικες όπως του Σαρκοζι, της Μερκελ, του Πουτιν κ.α. Κι αφου επίσης το ογκουμενο αμερικανικο κοινωνικο περιθωριο, αντιπροσωπευει προοπτικα μια πρωτογνωρη απειλη μεσα στην ίδια τη μητροπολη - το ομπαμικο συστημα υγειας είναι το πρωτο δειγμα εκτονωτικης πολιτικης, κι ας το αντιπαλευουν οι ανυποπτοι χαζοαμερικανοι ως «σοσιαλιστικο».
ΑΣ ΥΠΕΝΘΥΜΙΣΟΥΜΕ, εδώ, την Ευρω-Αμερικανικη στρατηγικη συγκρουση, και την επιδιωξη ευρωπαϊκης αυτονομησης-αναβαθμισης στον αναδυομενο μετα-καουμπόυκο κοσμο, κατι που επιμονα αγνοουν οσοι δεν εχουν μαθει ότι η ιστορια προχωρει παρ' ότι αυτοι κοιμουνται. Η συγκρουση αυτή αποτελει βασικη παραμετρο της πολιτικης της ευρωσταθεροτητας, φυσιολογικα μεγαλυτερης προτεραιοτητας απ' τα χαζοδιακονιάρικα περι «αλληλεγγύης» ή τις αναλύσεις περι δηθεν πολιτικης «στενομυαλιάς» των Γερμανων, και είναι εδώ χαρακτηριστικη η σχετικη «στροφη» (ας την πουμε ετσι, αν και ουσιαστικα ο γαλλογερμανικος αξονας δεν ειχε ποτε χαλαρωσει) του Σαρκοζι.



2. Η επαναπολιτικοποιηση της κοινωνιας


Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ, εν μεσω αμηχανων αιτηματων που ουσιαστικα εχουν χαρακτηρα αναθεματων (να πληρωσουν οι υπευθυνοι, να τιμωρηθουν οι κλεφτες κτλ), κατά τα 2/3 στηριζει τα μετρα, αποκαλυπτοντας φοβο για το χειροτερα αλλά και πολυτιμη κοινωνικη δοτικοτητα. Μια δοτικοτητα που χλευάζει τον προοδευτισμο των «διεκδικησεων» αλλά που επισης χαραμιζεται στις καθεστωτικες συνταγές του Γιωργου.
ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ, ολοκληρη η κοινωνια έχει μπει σε τροχια επαναπολιτικοποιησης, όχι αυτή των πλαστικων σημαιων, αλλά αυτή των ερωτηματων. Οι απαντησεις που παιρνει ωστοσο είναι άξιες του καθεστωτος, των παπαγάλων του και του αριστερου καθεστωτικου περιθωρίου. Οι απαντησεις όμως που αξιζει, πονανε αλλά κι ελευθερωνουν, δηλ. γεννουν το Νέο. Πονανε γιατι πρωτα στεκονται στην ίδια την ευθυνη της κοινωνιας, κι ελευθερωνουν ακριβως γιατι η ελευθερια είναι η αναληψη της ευθυνης, η αναληψη του βαρους των προσωπικων επιλογων. Γιατι το Νέο είναι ακριβως μια τετοια Ελευθερια-Ευθυνη κι όχι η ανταγωνιστικη-ψευδευζωική καρικαρουρα που εκπροσωπει ο παρακμαζων και πλαστώνυμος φιλελευθερισμός.
Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ πρεπει να ακουσει δυνατα τις ενοχλητικες κι ελευθερωτικες απαντησεις που της αξιζουν, απαντησεις που μπορουν να συνοψισθουν στα ακολουθα :

α)
Το ανθρωπινο ονειρό της, το πάτριο, το φιλειρηνικο, αυτό της δημιουργικης κι ευχαριστιακης ζωης, αυτό της ελευθεριας κι ευθυνης, στριμωχτηκε με τη δικη της ανοχη και συνενοχή, και μέσα απ' την καταλληλη χειραγώγιση, στο αθλιο Πολιτικο μας Συστημα. Στριμωχτηκε τσαλακωμενο, τσακισμενο, μεταλλαγμενο σε ατομικιστικο ευζωϊκο ονειρο, μαγειρεμενο με την ψευδορεαλιστικη μπακαλική του, φορεμένο καπέλο στα ίδια μας τα κεφάλια, εκφρασμενο απ' τους απατεώνες του Πολιτικου Συστήματος με επι κεφαλης την Κεντρωα Αιχμη του.

β)
Η χωρα χρειαζεται ένα Νέο Δημοκρατικο Πολιτικο Συστημα, Πολυκομματικο, Θεσμικα Συμμετοχικο και Διαφανες, Απ-αλλοτριωμένο απ' τον νταβατζιδικο εναγκαλισμο στο κρατος και τα κομματα, μακραν της βλακωδους κι αντικοινωνικης Ιδιωτείας. Χρειαζεται επισης τον αντιστοιχο Ιδεολογοπολιτικο-Αξιακο Προσανατολισμο και την αναλογη επωδυνη κι ελευθερωτικη αλληλοεκπαιδευση, σε ρηξη με τα ψευδορεαλιστικα, τα σοβιετομετωπικα και τα προοδευτικα του συρμου. Χρειάζεται ένα βημα τοσο Δημοκρατικο, τοσο Ρεαλιστικο και τόσο Υπερβατικο, όπως το χρειαζεται κι ολοκληρη η εποχη μας.



3. 2 + 1 αριστεροι κόμποι


Η ΘΝΗΣΚΟΥΣΑ αριστερα συμπασα επεδειξε άλλη μια φορα, σ' ολη αυτή την περιοδο της κρίσης και κρισιολογιας, σε εθνικο και διεθνες επιπεδο, την εκκωφαντικη πολιτικη απουσια της και τα θλιβερα παραμιλητα της. Κι ακομα, στην προσφατη συζητηση στη βουλη για τα δημοσιονομικα που εγινε με αιτημα του ΣΥΡΙΖΑ, αποκαλυφθηκε πληρως η γυμνια τοσο του ΣΥΡΙΖΑ οσο και του ΚΚΕ, κρυμμενων σ' ένα ρολο συνδικαλιστικου διεκδικητισμου και στην ουραγο αντι-ΣΣ φιλολογια.
ΓΕΝΙΚΑ, στον ευρυτερο αριστερο χωρο, πολιτικο κι ακαδημαϊκο, οι προσεγγισεις και οι πρακτικές σχετικα με την κρίση, είναι θλιβερες. Μαλιστα, οσο πιο μετωπικα και μαχητικα επιδεικνυουν την αναπαλαίωσή τους, τοσο πιο γρήγορα απαξιώνονται, ως δειχνει και το εγχειρημα Αλαβανου. Υπαρχουν ωστοσο προσεγγισεις περιθωριακων ομαδων (πχ. προκηρυξη Proles & Poors 24/2/10) που κατανοουν τα πολύ βασικα. Κατανοουν πχ. τη γενικη κρίση ως κερδοφορικη κρίση διαμορφουμενη μεσα απ' τις κοινωνικές διεκδικησεις και τη δημοσιονομικη κρίση ως συστημικη προ-κλοπη υπεραξιων μεσω του κρατους, ζητηματα συνδεδεμενα μεταξυ τους, καθως κι απολυτως αναγκαιο να κατανοηθουν, για την οποιοδηποτε περαιτερω συζητηση για το «δια ταυτα». Αυτό όμως που παραπερα δεν κατανοει ολη η αριστερα, ειτε προσεγγιζει την ουσια της κρίσης, ειτε αναμασά τα αντιδεξια οικονομοπολιτικά, είναι η αναγκη και δυνατοτητα της πολιτικης απαντησης. Και είναι αυτό φυσικο, για το λογο ότι η απαντηση αυτή συγκρουεται με την ίδια τη φυσιογνωμια της αριστερας. Η συγκρουση αυτή συνοψιζεται σε 3 κρισιμα ζητηματα :

α)
Στο μοντελο κοινωνιας που, ειτε ως σοβιετικη σαφηνεια ειτε ως ημι-σοβιετικη θολουρα, έχει η αριστερα κατά νου. Ένα τετοιο μοντελο, ως μη κοινωνικα αποδεκτο (ευτυχως), θα συντηρει τη γνωστη αρρωστη προσπάθεια για την υπογεια καλλιέργεια και το μετωπικό πλασάρισμά του. Ετσι η αριστερη πολιτικη (πχ. για την οικονομια, τους θεσμους κτλ) δε μπορει να έχει καθαρη πολιτικη στοχοθεσια και μεθοδους, εξ ου και η αριστερα εν γενει, τοσο στα τρεχοντα οσο και στα στοχευόμενα, θα παραμενει αναξιόπιστη και αερολογούσα.

β)
Στην πολιτικη διαδικασια μεταβασης που, ειτε ως πουρα εφοδο στα χειμερινα ανακτορα ειτε ως τραμπάκουλη ημι-εφοδο, έχει κατά νου η αριστερα. Μια τετοια μεταβαση, ως μη κοινωνικα αποδεκτη (ευτυχως και πάλι), θα οδηγει σε «εκτιμησεις» κοινωνικης «ανωριμοτητας» και σε αντιστοιχες πολιτικες «ωρίμανσης». Οι πολιτικες αυτές «ωριμανσης» συγκλινουν σε μια και μόνη, δηλ. την (δια μετωπικων σταλινικων μεθοδων, φυσικα) ενδυναμωση του οπαδικου στρατευματος του «δικου μας σωστου κομματος», μεχρι αυτό να επιβληθει, ενδεχομενως και μεσω τακτικων συμμαχιων. Ετσι η εκαστοτε πραξεολογια του κάθε αριστερου μορφωματος οδηγειται από τον στοχο αυτό, συνοδευομενη και από την αντιστοιχη συσκοτιστικη αερολογια, ως η τρεχουσα.

γ)
Ο βαθυτερος κομπος στην αριστερα, αφορα τα ιδεολογικα στοιχεια που συγκροτουν τη συνειδησή της, δηλ. το γενικοτερο αξιολόγιό της και τα εξ αυτου θεωρητικα της εργαλεία (τροποι αναλυσης κτλ). Στο σημειο αυτό, κι ενώ η ίδια η μαρξιστικη θεωρηση έχει καταδειξει πλάϊ στη δυναμή της μεγαλες αδυναμιες, η αριστερα, κοινοβουλευτικη και μη, βρίσκεται πολύ πίσω απ' το μαρξισμο του 19ου αιωνα, ειτε αγνοώντας τον ειτε σταλινοποιώντας τον. Στην πραγματικοτητα, ο μηχανοϋλιστικος θετικιστικος «μαρξισμος», ο ιστορικοϋλιστικος επιστημονικος σοσιαλισμος, ως ιδεοθεωρητικο πλαισιο, δεν επιτρεπει ουτε την αποκατασταση του αναγκαιου ανθρωπινου αξιολογιου, ουτε τις αναγκαιες υπερβατικες θεωρησεις των πραγματων. Δεν επιτρεπει ετσι και τις αναγκαιες υπερβασεις στα ανω σημεια (α) & (β), δηλ. τον εξανθρωπισμο Στοχων και Μεσων, την ενοποιήσή τους στη βάση ακριβως αυτή, και την αναλογη διέξοδη διαμόρφωση ολόκληρης της κοινωνικοαπελευθερωτικης πραξεολογιας και στρατηγικης. Επιτρέπει ωστοσο, μπροστα στο φυσιολογικο αδιεξοδο των «επιστημονικων» πολιτικων τής αριστερας, την «εκπτωτική» μετάλλαξη τών (α) και (β) σε συστημικες θεωρησεις και πρακτικές, κατά τμηματα και συγκυριες, εξ ου και το αλληλοφαγωμα αναμεσα στους εκαστοτε «ρεβιζιονιστες» και «δογματικους» διαφόρων ονομάτων. Στην ουσια, οι «θεωρητικες» μισαλλόδοξες πρακτικές εδώ, εχουν σαν κοινο παρονομαστή καθαυτη την «θεωρητικη» αλλοτρίωση της αριστερας, ασχετως ειδικοτερων θεωρησεων, οφείλονται δηλ. στην αναζητηση ανθρωπινης ταυτοτητας και βασικης πραξεολογιας σε καποια επιστημονικη θεωρία, όταν δεν ψάχνουν σ' αυτή την ευθεία συγκαλυψη εγωιστικών επιδιώξεων.

ΦΥΣΙΚΑ, βασιλευει η αλλοτριωμενη αυταπατη ότι η ανθρωπινη ταυτοτητα ενυπαρχει και προϋπαρχει εν προκειμένω, με «αποδειξη» τη θετικη πλευρα των αριστερών (όπως κάθε ανθρωπου, ισως ενισχυμενη κατά περιπτωση) που ωστοσο στρατευεται αλλοτριως κατά τα γνωστα. Η μεγαλη ωστοσο «αποδειξη», αυτή που επισειεται με καμαρι προς τα εσωψυχα και προς τα εξω, αυτή που αποτελει το βασικο πραξεολογικο οδηγο που απλως καβαλαει το τραμ καποιας ειδικοτερης θεωρίας ή ομαδας, είναι η αισθηση του «δίκιου μας», του πληγωμενου δίκιου μας. Η αποδειξη αυτή συνοδευεται απ' την πληρη αγνοια κι αφασια ότι, ως αποδειξη, είναι ακριβως ο ορισμος της αλλοτριωσης.
ΝΑ ΤΟ ΠΟΥΜΕ απλα. Ο,τι σε πονάει για πάρτη σου, είναι ξενη αξία και κακός οδηγός, είναι δηλ. πρόταγμα του συστήματος. Και μια αριστερά που ψαχνει το δίκιο της, είναι αντικοινωνικη εξ ορισμου, διότι το δίκιο δεν είναι κατι που «βρίσκεται», αλλά δημιουργείται μονον υπερβατικα και μονον εν κοινωνία ως σχεσεις κοινωνικες, στις οποιες κι οφειλει να αναφερεται κάθε σχετικη πολιτικη. Το «δίκιο μας», τη μονη χρησιμοτητα που έχει, είναι ότι αποτελει τον βιωματικο προλογο, την πρωτη σφαλιάρα της σοφής ζωής, για να αρθουμε (αξιολογικα-πραξεολογια και αντιστοίχως θεωρητικα-πολιτικα) ως το δικιο του Αλλου, του Ολου Αλλου. Κάθε άλλη χρήση του είναι κοινοχρηστη του συστήματος, της αριστερας και της προοδου.

ΒΕΒΑΙΑ όλα αυτά, είναι ανατρεπτικά (αν και καθολου καινουργια, πλην ανήκουστα στους αριστερους), αφου η επένδυσή τους στο Νυν και στο Αιέν είναι αεράτη κι ασύλληπτη απ' τις λογιστικές, οι οποιες και ανατρεπτικα υποτασσονται, αντι να προτασσονται όπως θεωρει σωστό η λογιστική αλλοτρίωση. Ομοίως βάζουν σε ανατατικό μπελά κάθε υποκείμενο (αποκαθιστουν ετσι και την οργανωτικο-οπαδικα εξευτελισμένη εννοια του «υποκειμένου») που νομίζει πως μπορει να κρύβεται σε ευκολες επιλογές του «δίκιου του», όπως τα συστημικα υποκείμενα κρυβονται στο «ρεαλισμό» τους (αξιζει να θυμηθουμε εδώ μια ατακα των Μοντυ Παϊθονς - «το μεγάλο καθαρμα κερδίζει πάντα το μικρό καθαρμα»). Στερουν ακόμα τη σιγουριά του οπαδού που έχει ανάγκη η ανελευθερία μας, στερουν και τους τυφλοσουρτες που έχει ανάγκη η αλλοτρίωση, η νωθρότητα και η ανισόρροπα εξουθενωτική ετεροαπασχόλησή μας, στερουν και το μετερίζι για το πληγωμένο χαζοδίκιο μας που έχει ανάγκη ο εγωϊσμός μας. Οι βαρειές αυτές ελλείψεις μας, μεσα στην ασυλία που τους εξασφαλίζει παμπόνηρα η συστημική καλλιέργεια και προστασία τους, δεν είναι ευκολο να αυτογνωσθούν καν. Καθιστουν ετσι απαραίτητες όχι μονο τις διαρκεις προσπάθειες ανάδειξής τους εν παντί, ουτε απλά τις σχετικες αριστοφάνειες σατιρικές νύξεις, αλλά τις ζόρικες σωκρατικές αλληλοπροβοκάτσιες. Θελουν όμως και την αλληλοκατανόησή μας οι ελλείψεις αυτές, και οι αναγκαίες προβοκάτσιες εδώ θέλουν το μέτρο και την αγαπητική μας διάθεση, ότι στόχος τους είναι η κοινωνητικη αμφι-ελευθέρωση κι όχι η πουριτανική καταγγελτική κάθαρση. Θελει να ξερουμε πως δεν καθόμαστε στ' αυγά μας, ειτε κόκκινα ειτε κλούβια, μα ουτε παμε ντουγρού για τη Σταυρωση -ως οι Φαρισαιοι και οι Ζηλωτες- αλλά για την Ανασταση. Δια της Μεγαλοβδομαδας βεβαίως κι όχι δια διαρκους Καρναβάλου, αλλά για την Ανασταση.

Δ.Τ. - Βαϊων 2010

Σάββατο 17 Απριλίου 2010

Ορων επίσκεψις

Μοντεσκιέ Βολταίρος



Γ.Κοντογιώργης


ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ:
Τό κίνημα της γνώσης που θέτει τον άνθρωπο στο επίκεντρο των αναζητήσεών του. Στό εγχείρημά του, αυτό απέδωσε στη διανοητική λειτουργία του ανθρώπου αυτόνομη και μάλιστα πρωταρχική αξιωματική σημασία, αντί να την αξιολογήσει, εντάσσοντάς την στο κοσμοσυστημικό της πλαίσιο. Αγνοώντας ολοσχερώς τους νόμους της ανθρώπινης λειτουργίας και, κατ' επέκταση, της ιστορικής εξέλιξης, αποφάσισε ότι αρκούσε ο άνθρωπος να χρησιμοποίσει τη διάνοιά του για να αποτινάξει την προκατάληψη και τη μισαλλοδοξία. Ετσι, ταξινόμησε εαυτόν με όρους μοναδικότητας στην ιστορία. Η έξοδος του εσπεριανού ανθρώπου απο την "παιδικότητα" ισοδυναμούσε εφεξής με την έξοδο της ίδιας της ανθρωπότητας απο αυτήν. Στό σύνολο παρελθόν αποδόθηκε η σκοτεινή έννοια της "παράδοσης", η οποία εξομοιώθηκε με τη δεσποτεία, προκειμένου να αιτιολογήσει το επιχείρημα της ριζικής ρήξης με αυτό και να αναδειχθεί πρωτοτυπικά η έννοια του "νέου ανθρώπου". Μολονότι απέδωσε μεταφυσικές διαστάσεις στην ελληνική "αρχαιότητα", δεν άργησε να την απαρνηθεί, ταξινομώντας την εξίσου στην προ-νεοτερική περιοχή της "παράδοσης". Εντέλει, απο γνωσιολογία της νεότερης ανθρωποκεντρικής μετάβασης έγινε απολογητική ιδεολογία του κατεστημένου. Ο Διαφωτισμός τελικά δεν αντιπροσωπεύει παρά τη γνώση και την αντίληψη για τον (ελεύθερο) άνθρωπο, που προσιδιάζει σε μια πρωτο-ανθρωποκεντρική κοινωνία. Μοναδική του πρωτοτυπία είναι η αθέλητη συμβολή του στη μετάβαση απο την μικρή στην μεγάλη κοσμοσυστημική κλίμακα.

Ιδού τα μέτρα που θα ζητήσει το ΔΝΤ και η ΕΕ



Αρθρο της "Ημερησίας"

"..Πιο αναλυτικά, κοινοτικοί και στελέχη του ΔΝΤ αναμένεται να ζητήσουν τα ακόλουθα μέτρα.
  • Κατάργηση συλλογικών συμβάσεων εργασίας, τις οποίες θα αντικαταστήσουν ατομικές ή τοπικές συμβάσεις.
  • Ενίσχυση των ευέλικτων μορφών εργασίας (μερική και εκ περιτροπής).
  • Κατάργηση κατώτατων ημερομισθίων και αποδοχών.
  • Απελευθέρωση απολύσεων με απάλειψη του πλαφόν του 2%.
  • Περικοπές αποζημιώσεων. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η κυβέρνηση έχει διαμηνύσει πως δεν τίθεται θέμα να μπει ψαλίδι στις αποζημιώσεις και να απελευθερωθούν οι απολύσεις.
  • Μείωση συντάξεων.
  • Αύξηση ορίων συνταξιοδότησης και κατάργηση όλων των μορφών πρόωρης συνταξιοδότησης. Με το ασφαλιστικό νομοσχέδιο που προωθείται θα έχουμε και νέο υπολογισμό των συντάξεων, ο οποίος θα οδηγήσει σε μείωσή τους αλλά και αυξήσεις στα όρια συνταξιοδότησης.
  • Κατάργηση 13ης και 14ης σύνταξης.
  • Πλήρης κατάργηση 13ου και 14ου μισθού. Πρόκειται για δύο πάγια αιτήματα τόσο του Ταμείου όσο και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τα οποία η ΕΕ είχε συστήσει και φέτος, με το οικονομικό επιτελείο να προχωρεί σε μείωση κατά 30% όλων των δώρων στο Δημόσιο εξαιρώντας τις συντάξεις.
  • Μείωση 10% στις αποδοχές στον ιδιωτικό τομέα, όπως άλλωστε ανέφερε χθες ο κ. Ρεν.
  • Κλείσιμο ζημιογόνων ΔΕΚΟ - οργανισμών και απολύσεις εργαζομένων σε αυτές.
  • Αρση μονιμότητας στο Δημόσιο, μέτρο το οποίο θεωρείται εξαιρετικά δύσκολο να επιβληθεί.
  • Πλήρες άνοιγμα αγορών και επαγγελμάτων, με τα συναρμόδια υπουργεία Οικονομικών και Οικονομίας να έχουν ξεκαθαρίσει ότι θα προχωρήσουν εντός του έτους..."

Αγαπητοί συμπολίτες: Νομίζω, πως ήλθε η ώρα να ζητήσουμε την θεσμοποιημένη πολιτική συμμετοχή μας, ως κοινωνία, στις αποφάσεις για την μοίρα μας... Νά μην αφήνουμε τον κάθε ΓΑΠ, Καραμανλή, Σαμαρά, Ντόρα, ΠΓ ΚΚΕ, Γιακωβίνο του Σύριζα, να προσποιείται ή και να νομίζει ότι "εκπροσωπεί" την θέλησή μας.. Νά επίβάλλουμε στο σημερινό ολιγαρχικό πολιτειακό καθεστώς την συμμετοχή μας στις αποφάσεις για την μοίρα μας. Νά επιβάλλουμε στούς ανεξέλεγκτους πολιτικούς να δρούν ως εντολοδόχοι μας και εμείς ως εντολείς τους...
  • Τό πολιτικό προσωπικό να είναι υπόλογο στην δικαιοσύνη για τίς πολιτικές του και τις βλάβες πού αυτές προκαλούν στην κοινωνία. Καί φυσικά κατάργηση καθε βουλευτικής ασυλίας.
  • Σώμα 1000 πολιτών, κάθε εκλογικής περιφέρειας, πού θα προέρχεται απο κλήρωση, ανά εξάμηνο, να ελέγχει τους βουλευτές της περιφέρειας, με δικαίωμα παραπομπής στην δικαιοσύνη και ανάκλησης του βουλευτικού αξιώματος, εφ' όσον κριθεί ότι βλάπτουν την κοινωνία.
  • Τεχνοδυκτιακό κοινωνικό σώμα ελέγχου των ΜΜΕ, με δικαίωμα ανάκλησης της άδειας του μέσου, εφ' όσον κριθεί ότι παραβιάζει κανόνες μη ανάμιξης στην πολιτική ζωή.
  • Τεχνοδυκτικός "Δήμος", που θα βουλεύεται και θα απαιτείται συμφωνία του προκειμένου να ισχύσει κοινοβουλευτική ή κυβερνητική απόφαση.
  • Τά ίδια να ισχύσουν σε κάθε επίπεδο οργάνωσης της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Όρων επίσκεψις: Επεξήγηση των όρων της κοσμοσυστημικής θεωρίας του Γ. Κοντογιώργη


Μέ μεγάλη μου χαρά, παρουσιάζω επεξήγηση των όρων της κοσμοσυστημικής θεωρίας, όπως παρουσιάζονται στό βιβλίο του Γ.Κοντογιώργη "Η Ελληνική Δημοκρατία τού Ρήγα Βελεστινλή". Οι όροι θα παρουσιαστούν ένας-ένας, πρός αποφυγήν κόπωσης και για διευκόλυνση της κατανόησης.

ΚΟΣΜΟΣΥΣΤΗΜΑ: σύνολο κοινωνιών που διαθέτει εσωτερική αυτάρκεια και συνοχή ως πρός τις καταστατικές του παραμέτρους (την οικονομία, την επικοινωνία κ.ά), καθώς και κοινές θεμέλιες αξιακές και ιδεολογικο-πολιτισμικές ορίζουσες. Διακρίνουμε το δεσποτικό και το ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα.

ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΣΜΟΣ:
Ορίζει τις κοινωνίες που συγκροτούνται με υπόβαθρο την ελευθερία.


ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΟ ΚΟΣΜΟΣΥΣΤΗΜΑ:
Απαντάται συγκροτημένο στη μικρή κλίμακα και στη μεγάλη κλίμακα.
Τό ανθρωποκεντρικό ή ελληνικό κοσμοσύστημα μικρής κλίμακας έχει ως υπόβαθρο το φυσικό επικοινωνιακό περιβάλλον, ως θεμελιώδη κοινωνία την πόλη, ενώ διαθέτει περιορισμένο γεωγραφικό βάθος. Τό αποκαλώ επίσης ελληνικό, διότι συγκροτήθηκε από τον ελληνισμό, ο οποίος διατήρησε την ανθρωποκεντρική του ηγεσία έως το τέλος, παρόλον ότι εντάχθηκαν κατά καιρούς σ' αυτό και άλλοι λαοί, ορισμένοι από τους οποίους μάλιστα το ηγεμόνευσαν εν όλω ή εν μέρει. Το ελληνικό ή αθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα μικρής κλίμακας διένυσε μια ολόκληρωμένη εξελικτική διαδρομή, η οποία διακρίνεται σε δύο φάσεις: Την κρατοκεντρική και την οικουμενική.
Τό ανθρωποκεντρικό (ή εθνοκεντρικό) κοσμοσύστημα μεγάλης κλίμακας προήλθε απο τη μετακένωση των παραμέτρων του ανθρωποκεντρικού κοσμοσυστήματος μικρής κλίμακας στην ευρωπαϊκή δεσποτεία. Η ανασύνταξη του ανθρωποκεντρικού κοσμοσυστήματος στη βάση της μεγάλης κλίμακας επέτρεψε σ' αυτό να επιβληθεί στο σύνολο του πλανήτη. Η φάση που διέρχεται σήμερα είναι η πρωτο-ανθρωποκεντρική, εδράζεται δηλαδή στη βασική, την ατομική ελευθερία. Εξού και είναι επίσης κρατοκενρικά συντεταγμένο.



Πέμπτη 15 Απριλίου 2010

Πολιτεία και πόλις στον Θουκυδίδη. Αρχαϊσμοί στις νεότερες προσεγγίσεις της δημοκρατίας και του κράτους.




Γιώργος Κοντογιώργης

Ο Θουκυδίδης θεωρείται βασικά ως ο θεωρητικός των διακρατικών σχέσεων και του πολέμου. Στην καλύτερη περίπτωση αξιολογείται και για την ποιότητα της αποτύπωσης μιας εκδήλωσης της πολιτικής ζωής των πόλεων, των δημηγοριών, χωρίς όμως ποτέ να συγχρονίζεται η συνάφειά τους με τη φύση του πολιτικού συστήματος, δηλαδή με το στάδιο της εξέλιξης του κοινωνικού γεγονότος, στο οποίο αναφέρονται. Η δημηγορία, ως λόγος του πολιτικού προσωπικού, προσφέρεται επομένως για σύγκριση με τον πολιτικό λόγο ενός, εν προκειμένω, σύγχρονου πολιτικού. Το ίδιο και οι διακρατικές σχέσεις.

Περιττεύει να επισημάνω ότι οι προσεγγίσεις αυτές των διακρατικών σχέσεων και του λόγου του πολιτικού είναι εν πολλοίς αυθαίρετες, ανάγονται συγκεκριμένα σε μια προ-επιστημονική γνωσιολογία, στο μέτρο που δεν εγγράφονται στον οικείο κοσμοσυστημικό χρόνο και κατά τούτο δεν συνεκτιμούν τη φάση στην οποία διέρχεται κάθε εποχή. Εννοώ μ’ αυτό ότι το διακύβευμα των διακρατικών σχέσεων είναι διαφορετικό, αναλόγως εάν αποτελούν αντικείμενο διαχείρισης από το κράτος/πολιτεία ή από το δήμο/πολιτεία. Ομοίως, δεν είναι ίδιος ο λόγος του πολιτικού της κυρίαρχης εξουσίας με τον λόγο του πολιτικού ρήτορα, που απλώς εισηγείται στον δήμο-κάτοχο της καθολικής πολιτικής αρμοδιότητας.

Οι παραλήψεις αυτές της νεότερης επιστήμης δεν είναι τυχαίες. Άλλωστε, όλες αφορούν στη θεμελιώδη παρανόηση για να μην πω ιδεολογική επιλογή, να ταξινομείται το πολιτικό σύστημα της εποχής μας ως δημοκρατία και, επομένως, να μην διακρίνεται από τη δημοκρατία της θουκυδίδειας ξυγγραφής.

Εκτιμώ από την πλευρά μου ότι η διάσταση αυτή του έργου του Θουκυδίδη είναι εξίσου, αν όχι πιο σημαντική, καθώς αποτελεί μια μοναδική μαρτυρία ζωντανής λειτουργίας των πολιτικών συστημάτων της εποχής της ανθρωποκεντρικής ολοκλήρωσης και, στο πλαίσιο αυτό, της δημοκρατίας. Γι’ αυτό και προσφέρεται για μια αδιαμφισβήτητη διευκρίνιση του περιεχομένου τους και, κατ'επέκταση, θεμελιωδών εννοιών που συγκροτούν τον κοινωνικό σχηματισμό της επικράτειας (πόλεως ή κράτους) και, οπωσδήποτε, της δημοκρατίας. Διευκρίνιση η οποία εάν συνδυασθεί με το ενγένει φαινόμενο της πόλεως είναι ικανή να υποστηρίξει τη συγκρότηση μιας τυπολογίας των πολιτειών και μάλιστα μιας πλήρους γνωσιολογίας του κοινωνικού φαινομένου. Η γνωσιολογία ακριβώς αυτή αναδεικνύει με προφανή τρόπο τη διαφορά φύσεως που χωρίζει τον ολοκληρωμένο ανθρωποκεντρικά κόσμο των πόλεων της εποχής του Θουκυδίδη, με το πρωτο-ανθρωποκεντρικό στάδιο που διέρχεται ο νεότερος κόσμος, αλλά κυρίως, σε ότι μας αφορά εδώ, τον αρχαϊκό χαρακτήρα της νεότερης γνωσιολογίας των κοινωνικών επιστημών.

Στον Αλιμούσιο ιστορικό, το κράτος εμφανίζεται σπανίως ως το ταυτολογικό ισοδύναμο της πολιτείας, και κυρίως, εμφανίζεται ως μια απολύτως διακριτή έννοια έναντι της πολιτείας. Το κράτος ενσαρκώνει την πολιτεία στις ιστορικές πολεοτικές κοινωνίες όπως οι μινωικές (Α, σελ. 17) και οι μυκηναϊκές (Α, 21), αλλά και, κατά το μάλλον ή ήττον, σε αρκετές πόλεις της εποχής του (λ.χ. οι ολιγαρχίες ή οι μοναρχίες, όπως οι πόλεις των Βοιωτών- Θουκ. Ε, 37, Διατρ.). Στον αντίποδα, στις δημοκρατίες και στις μετριοπαθείς ολιγαρχίες -τις μικροδημοκρατίες, όπως τις αποκαλεί ο Αριστοτέλης- κράτος και πολιτεία αποτελούν απολύτως διακριτές έννοιες. Το κράτος ορίζει την επικράτεια της κοινωνίας της πόλεως συνέχεται με τους υποστηρικτικούς θεσμούς και μηχανισμούς της πολιτείας (με τη διοίκηση κλπ). Το πολιτικό σύστημα όμως αποσπάται από το κράτος και περιέρχεται στην πολιτικά συντεταγμένη κοινωνία των πολιτών -το δήμο- η οποία το ενσαρκώνει.

Η ολική ή μερική συνάντηση του κράτους με την πολιτεία δεν υποκρύπτει την ταυτοσημία τους, αλλά είτε τη δεσποτική (οι βάρβαροι, τα ελληνικά βασίλεια, όπως της Μακεδονίας και της Ηπείρου) είτε την πρώιμη ανθρωποκεντρικά φάση που διέρχεται μια κοινωνία ή ο σύνολος κόσμος (λχ ο σύγχρονος κόσμος). Ώστε, η δημοκρατία αντιδιαστέλλεται προς τα πολιτειακά συστήματα που τα ενσαρκώνει ο διαφοροποιημένος μηχανισμός του κράτους, διότι προσιδιάζει σε μια άλλη εξελικτική εποχή, εκείνη της ανθρωποκεντρικής ολοκλήρωσης.

Τί ακριβώς υποδηλώνει το ανήκειν της πολιτείας στο διαφοροποιημένο κράτος (ή, όπως στη δεσποτεία, σε συγκεκριμένο πρόσωπο) ή στην πολιτικά συγκροτημένη κοινωνία των πολιτών; Προφανώς δεν πρόκειται για μια απλή διαρρύθμιση της εξουσίας που εμφανίζεται στην πόλη, επειδή σ’ αυτήν ήταν εφικτή η φυσική συνάθροιση των πολιτών στην «κεντρική πλατεία». Το γεγονός ότι η πολιτεία της πόλης, στην εποχή του Ομήρου, της Αντιγόνης, του Δράκοντα, του Σόλωνα, του Πεισίστρατου, του Κλεισθένη, του Εφιάλτη, του Περικλή, δεν είναι ίδια, υποδεικνύει ότι στο πλαίσιο του συγκεκριμένου επικοινωνιακού συστήματος -της μικρής κοινωνικής κλίμακας- συνέτρεξαν ορισμένες επιπρόσθετες προϋποθέσεις, οι οποίες επέβαλαν, στο τέλος, μια διαφορετική σχέση μεταξύ κοινωνίας των πολιτών και πολιτικής. Προϋποθέσεις, δηλαδή λόγοι, που έκαμαν συντωχρόνω ασύμβατη την ενσάρκωση του πολιτικού συστήματος από φορείς (θεσμούς και πρόσωπα) οι οποίοι διαφοροποιούνται από το σώμα της κοινωνίας.

Θα επικεντρώσω την προσοχή μου σε μια, τη θεμελιώδη, προϋπόθεση, την ελευθερία. Η ελευθερία στα χρόνια του Σόλωνα ήταν επικεντρωμένη στην ατομική υποστασιοποίηση/αυτονομία του ανθρώπου. Ενδιέφερε επομένως η δημιουργία των συνθηκών που θα διασφάλιζαν την αυτονομία του ατόμου στο κοινωνικο-οικονομικό πεδίο (η, εν ισομοιρία ή μη, ατομική ιδιοκτησία κλπ) και την ισότητα έναντι του δικαίου και της απονομής της δικαιοσύνης (η πολιτεία δικαίου). Ενδιέφερε επίσης η προσήνεια του φορέα της πολιτικής στις προσδοκίες και στα αιτήματά του. Ο απλώς πολίτης δεν έθετε σε αμφισβήτηση τη θέση του έξω από το πολιτικό σύστημα, μια θέση ιδιώτη έναντι του κράτους το οποίο ενσάρκωνε την πολιτεία. Διεκδικούσε όμως το δικαίωμα να ορίζει τον φορέα της πολιτικής εξουσίας και, περαιτέρω, να εκδηλώνει τις αντιρρήσεις του στις πολιτικές του.

Τί συνέβη λοιπόν και στο έργο του Θουκυδίδη ο εξουσιαστικός τρόπος στην πολιτική συγκρότηση των κοινωνιών, δηλαδή η ενσάρκωση του πολιτικού συστήματος από το κράτος (η έννοια της πολιτικής κυριαρχίας) έχει αποβεί οριακή (έχει απορριφθεί);

Αν παρατηρήσουμε το διακύβευμα της ελευθερίας στη θουκυδίδεια ξυγγραφή θα διαπιστώσουμε αβίαστα ότι το περιεχόμενό της είναι εστιασμένο στην πολιτική. Όταν λέγει ότι «εν δημοκρατία ισομοιρείν» αφήνει σαφώς να εννοηθεί πως η ισομοιρία από πρόταγμα αναδασμού -ισοδιανομής- της γης που ήταν δυο αιώνες πριν, μετατράπηκε σε πρόταγμα αναδασμού -ισοδιανομής- της πολιτικής.

Η ισομοιρία στην πολιτική δεν υπαινίσσεται προφανώς ότι ο πολίτης αξίωσε αίφνης την ισοδιανομή -την διανομή της πολιτικής σε ίσα μέρη- κατά το πρότυπο της ιδιοκτησίας της γης. Κάτι τέτοιο θα ήταν ανέφικτο διότι θα οδηγούσε στη διάλυση της κοινωνίας της πόλεως. Δεν πρόκειται επομένως για τη μοριοποίηση της πολιτικής, όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης, αλλά για τη μοριοποίηση του πολίτη στο πλαίσιο της πολιτείας. Ο πολίτης αποβαίνει ιδιοκτήτης εξ αδιαιρέτου, δηλαδή συστατικός εταίρος του πολιτικού συστήματος. Με διαφορετική διατύπωση, η κοινωνία των πολιτών, από ιδιώτης που τοποθετείται εκτός πολιτείας ή, που, στην καλύτερη περίπτωση, νομιμοποιεί ή εκλέγει το πολιτικό προσωπικό, το οποίο θα αναλάβει τη διακυβέρνηση της πόλεως, μετατρέπεται η ίδια σε πολιτεία, αυτοκυβερνάται.

Ώστε, οι δημηγορίες, που διαπερνούν το σύνολο της θουκυδίδειας ξυγγραφής, αποδίδουν τον εισηγητικό (ρητορικό) λόγο των βουλομένων να συμβουλεύσουν τον δήμο, όχι τον πολιτικό λόγο του φορέα του κράτους/πολιτείας. Ο πολιτικός στη δημοκρατία είναι ο συστηματικός ρήτορας που μετέχει, ισότιμα με κάθε πολίτη, στην πολιτική διαδικασία (στην εκκλησία του δήμου). Κάτοχος της πολιτείας είναι η κοινωνία των πολιτών, όχι ο πολιτικός. Ώστε, αξίζει να αναφερθεί ότι ο καθόλα περίτεχνος οικονομικός ιμπεριαλισμός της Αθήνας έφτασε στο απόγειό του υπό την ηγεσία του δήμου και όχι «δια χειρός» ενός “ιδιοφυούς” ηγέτη (βασιλέα, προέδρου, πρωθυπουργού κλπ).

2. Οι ανωτέρω επισημάνσεις φέρνουν αντιμέτωπη τη γνωσιολογία της νεοτερικότητας με εκείνη που απορρέει από το ελληνικό κοσμοσύστημα. Το ζήτημα εν προκειμένω αφορά στην επιλογή της πρώτης (της νεοτερικότητας), αντί να επεξεργασθεί μια καθολική γνωσιολογία, στη δοκιμασία της οποίας να υποβάλει και την εποχής της, να προβάλει τα βιούμενα από αυτήν φαινόμενα ως καθολικά, και, μάλιστα, τις έννοιες που συγκροτούν το αξιακό της κεκτημένο ως καθόλα ανώτερες από εκείνες της πόλης.

Θα σταθώ σε ορισμένα από αυτά, τα οποία συνθέτουν την ομοφωνία της νεότερης επιστήμης. Οι διαπιστώσεις μας όμως εκτείνονται στο σύνολο της κοινωνικής γνωσιολογίας.

Ήδη από τις απαρχές του Διαφωτισμού θα αποκρυσταλλωθεί η άποψη για την ανωτερότητα της ελευθερίας των νεοτέρων έναντι της ελευθερίας των αρχαίων. Η ελευθερία των νεοτέρων είναι, όπως προείπα, η ατομική ελευθερία, η οποία αντιδιαστέλλεται προς τη συλλογική/πολιτική ελευθερία. Η νεοτερικότητα θα υποστηρίξει ότι η πολιτική ελευθερία συντρέχει αυτοτελώς -χωρίς τη συνδρομή της ατομικής και της κοινωνικής ελευθερίας- και, μάλιστα, ότι οδηγεί αναπόφευκτα στη συντριβή/εξαφάνιση της ατομικής ελευθερίας.

Η αντίληψη αυτή εντούτοις πάσχει λογικά, δηλαδή στην ίδια της τη σύλληψη. Η ανάδυση της πολιτικής ελευθερίας είναι η απόληξη μιας διαδικασίας διεύρυνσης του πεδίου της ελευθερίας, από το αρχικό της στάδιο -την ανθρωποκεντρική υποστασιοποίηση του ατόμου- έως το τελικό, στην ολοκλήρωσή της εντός της πόλεως, που αφορά στην κοινωνική και πολιτική διάσταση της ελευθερίας. Ώστε, ούτε η μετάβαση απευθείας στην πολιτική ελευθερία είναι εφικτή ούτε και η κατάκτησή της συνεπάγεται στην κατάλυση της ατομικής και της κοινωνικής ελευθερίας. Θα ήταν παράδοξο να ισχυρισθεί κανείς ότι ο δουλοπάροικος θα διεκδικούσε πρώτα την πολιτική του ελευθερία χωρίς προηγουμένως να έχει βιώσει την ατομική του απελευθέρωση. Ή ότι θα ήταν δυνατόν το άτομο να αυτοκαθορίζεται πολιτικά, να το αφήνει όμως αδιάφορο το καθεστώς της προσωπικής του δουλείας. Είναι εξίσου παράλογο να δεχθούμε ότι ο πολίτης, από τη στιγμή που θα κατακτήσει την πολιτική του ελευθερία, θα αποστερήσει εαυτόν της ατομικής του ελευθερίας, αυτο-υποβαλλόμενος σε καθεστώς προσωπικής δουλείας. Ώστε, η διαδικασία διεύρυνσης της ελευθερίας έχει σωρευτικό περιεχόμενο, η δε κατάκτηση της επόμενης πτυχής της (λ.χ. της κοινωνικής ή της πολιτικής) δεν λειτουργεί αναιρετικά για την προηγούμενη (λ.χ. την ατομική) .

Χωρίς να αποστασιοποιηθεί από την καθόλα αρχαϊκή αυτή προβληματική, η σύγχρονη επιστήμη θα προχωρήσει παραπέρα, διακρίνοντας μεταξύ ελευθερίας και δικαιώματος. Στο πλαίσιο αυτό, θα αποδεχθεί την ύπαρξη της κοινωνικής και της πολιτικής ελευθερίας στις μέρες μας. Θα διαφοροποιηθεί όμως ως προς το περιεχόμενό τους, σε σχέση με την ατομική ελευθερία. Την ελευθερία στο πεδίο της προσωπικής ζωής θα την ορίσει ως αυτονομία, ενώ στο κοινωνικό και στο πολιτικό πεδίο με όρους δικαιώματος. Με τον τρόπο αυτό, θα απορρίψει κάθε παρέμβαση τρίτου τινός στην προσωπική κατάσταση ή ζωή του ατόμου. Θα συμβιβασθεί όμως, στο κοινωνικό και στο πολιτικό πεδίο, με ένα καθεστώς ετερονομίας, το οποίο απλώς κατατείνει να προστατεύσει την μόνη βιούμενη ελευθερία, την ατομική, εκεί όπου το άτομο συμβάλλεται με τους φορείς/ιδιοκτήτες του συστήματος. Για παράδειγμα, τα δικαιώματα στον τομέα της εργασίας αποβλέπουν στην προστασία της προσωπικότητας του φορέα της και του δημοσίου χαρακτήρα της, δεν καταργούν την ετερονομική εξάρτηση του εργαζόμενου. Τα πολιτικά δικαιώματα, επίσης, αποβλέπουν στην ανάσχεση της φυσικής τάσης της εξουσίας να επεκτείνεται, στην αποτροπή, επομένως, της προσβολής της ατομικής ελευθερίας από αυτήν και, υπό μια άλλη έννοια, στην άσκηση πίεσης ή επιρροής στους φορείς της, προκειμένου να ενεργήσουν προς το συμφέρον της μιας ή της άλλης κοινωνικής ομάδας. Δεν μεταβάλλουν το πολιτικά ετερονομικό καθεστώς του ατόμου, σε αυτονομία.

Με διαφορετική διατύπωση, τα δικαιώματα αφθονούν εκεί όπου απουσιάζει η ελευθερία. Ενσωματώνονται δε στην ελευθερία, θα έλεγα ότι χάνουν τη σημασία τους, στο μέτρο που η τελευταία έρχεται να καλύψει το πεδίο τους. Ο πολίτης διεκδικεί το δικαίωμα να απεργεί ή να διαδηλώνει, επειδή δεν είναι κοινωνικά και/ή πολιτικά ελεύθερος, δηλαδή αυτόνομος. Από τη στιγμή που θα κατακτήσει την κοινωνική και/ή την πολιτική του ελευθερία/αυτονομία δεν παρίσταται ανάγκη να διαδηλώνει ή να απεργεί, διότι εν προκειμένω θα ενσαρκώνει ο ίδιος το (οικονομικό και/ή πολιτικό) σύστημα, θα αυτοκυβερνάται.

Απόρροια της θεμελιώδους αυτής παρανόησης είναι και η καλλιέργεια της αντίληψης για τον ολοκληρωτικό χαρακτήρα της δημοκρατίας. Η ενσάρκωση της πολιτείας και, κατ’ επέκταση, η κατοχή της καθολικής πολιτικής αρμοδιότητας από το σώμα της κοινωνίας των πολιτών, εξομοιώθηκε με το τυπικό ολοκληρωτικό καθεστώς που χρησιμοποιεί ως όχημα το κράτος/σύστημα. Διαφεύγει εντούτοις της προσοχής ότι στη δημοκρατία η καθολική πολιτική αρμοδιότητα δεν μετατρέπεται σε καθολική πολιτική κυριαρχία, διότι απουσιάζει το υποκείμενο της κυριαρχίας, δηλαδή η διαφοροποίηση του κατόχου της καθολικής πολιτικής αρμοδιότητας από το υποκείμενο της πολιτικής του βούλησης. Οι παρεκκλίσεις της δημοκρατίας από το αξίωμα αυτό επιβεβαιώνουν τη διαπίστωση, δεν την αναιρούν.

Από τα ανωτέρω προκύπτει ότι η αντίθεση μεταξύ της ελευθερίας των νεότερων και της ελευθερίας των αρχαίων, διαστέλλει όχι την ατομική προς τη συλλογική/πολιτική ελευθερία -που μάλιστα, όπως είδαμε, ορίζεται ως δικαίωμα- αλλά την ατομική προς την καθολική ελευθερία. Η ατομική ελευθερία μπορεί να σταδιοδρομήσει μόνη της, η πολιτική όχι. Προϋποθέτει την προηγούμενη κατάκτηση της ατομικής και της κοινωνικής ελευθερίας.

Επαναλαμβάνω, ότι η αναφορά στην πολιτική ελευθερία ορίζει το σωρευτικό αποτέλεσμα της συνάντησης στο πρόσωπο του πολίτη της ατομικής, κοινωνικής και πολιτικής ελευθερίας. Κατά τούτο, η ατομική ελευθερία δεν είναι ασύμβατη με την πολιτική, αλλά προϋπόθεσή της. Η πρόσληψη, ακριβώς, της πολιτικής ελευθερίας με όρους δικαιώματος και όχι ως αυτονομίας, οδήγησε τη νεοτερική σκέψη στην αντίληψη ότι είναι συμβατή η σταδιοδρομία της πολιτικής ελευθερίας σε ένα περιβάλλον όπου το πολιτικό σύστημα το ενσαρκώνει το κράτος.

Η αγωνία των νεότερων να ταξινομήσουν το πολίτευμά τους ως δημοκρατικό, απέληξε στη διάκριση μεταξύ έμμεσης και άμεσης δημοκρατίας. Το ατόπημα αυτό δεν συγκαλύπτει απλώς την ουσία του σκοπού της δημοκρατίας (τη βίωση της καθολικής ελευθερίας). Παραθεωρεί, επίσης, το γεγονός ότι ο επιθετικός προσδιορισμός (έμμεση ή άμεση) αντιφάσκει εις εαυτόν αφού η δημοκρατία ως σύστημα είναι «υλικό» γεγονός: επομένως ή υπάρχει ή δεν υπάρχει. Όπως δεν υπάρχει έμμεσος άνθρωπος (τραπέζι κλπ), έτσι και η δημοκρατία συγκεντρώνει ή δεν συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις της. Σε κάθε περίπτωση, είναι δύσκολο να υποστηριχθεί με όρους γνωσιολογίας η άποψη της νεοτερικότητας ότι είναι ανώτερο να κυβερνάται κανείς -δηλαδή να αποφασίζει άλλος για την μοίρα του- αντί να κυβερνάει τον εαυτό του. Σε τελική ανάλυση, αν έτσι είναι, τότε γιατί να μην μεταφερθεί το αξίωμα αυτό και στην ιδιωτική/προσωπική ζωή.

Ποιές είναι λοιπόν οι θεσμικές προϋποθέσεις της δημοκρατίας με τις οποίες υλοποιεί την καθολική ελευθερία (τις διακρίνουμε δια γυμνού οφθαλμού στον Θουκυδίδη); (α) Η συγκρότηση της κοινωνίας σε δήμο, σε πολιτικό θεσμό της πολιτείας και (β) η ανάληψη από αυτόν της καθολικής πολιτικής αρμοδιότητας, ώστε να αυτοκαθορισθεί πολιτικά (ανάλογα ισχύουν και για την κοινωνική ελευθερία, τα οποία όμως παρακάμπτω).

Το σύστημα της νεοτερικότητας δεν συγκεντρώνει ούτε τη μια ούτε την άλλη προϋπόθεση. Το σύγχρονο πολιτικό σύστημα το κατέχει/το ενσαρκώνει το νομικό πλάσμα του κράτους, όπως ακριβώς και την καθολική πολιτική αρμοδιότητα. Το νεοτερικό κράτος δεν προβάλλει την πολιτική του κυριαρχία μόνον έναντι των άλλων κρατών, αλλά και έναντι της κοινωνίας του, την οποία επιμένει να διατηρεί εκτός πολιτείας, δηλαδή σε ένα καθεστώς ιδιώτη.

Υπό την έννοια αυτή, το νεοτερικό κράτος/πολιτεία δεν είναι ούτε αντιπροσωπευτικό. Η αντιπροσώπευση προϋποθέτει -όπως και η δημοκρατία- τη συγκρότηση της κοινωνίας των πολιτών σε δήμο. Διαφέρει όμως από αυτήν κατά το ότι δεν της αποδίδονται παρά μόνον οι αρμοδιότητες του εντολέα. Οι αρμοδιότητες που προσιδιάζουν στην ιδιότητα του εντολοδόχου παραμένουν στους φορείς της πολιτικής εξουσίας. Το νεοτερικό κράτος, επομένως, μολονότι δηλώνει αντιπροσωπευτικό, συγκεντρώνει στο εσωτερικό του την καθολική πολιτική αρμοδιότητα, δηλαδή τόσο την ιδιότητα του εντολοδόχου όσο και του εντολέα.

Οπωσδήποτε, ο ισχυρισμός ότι το σύγχρονο κράτος/σύστημα είναι δημοκρατικό επειδή είναι αντιπροσωπευτικό, εξέρχεται καταφανώς του πεδίου της γνωσιολογίας. Πρώτον, επειδή δεν θεραπεύει παρά μόνον την ατομική ελευθερία. Δεύτερον, διότι δεν συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις της αντιπροσώπευσης. Τρίτον, διότι, ακόμη και αν ήταν αντιπροσωπευτικό, δεν θα μπορούσε να είναι συγχρόνως και δημοκρατικό, αφού τα δύο αυτά συστήματα είναι πλήρως ασύμβατα μεταξύ τους.

Η νεοτερική σκέψη θα επιχειρήσει να θεραπεύσει το λογικό αυτό αδιέξοδο με το επιχείρημα της συναίνεσης. Ναι μεν, θα πει, η κοινωνία δεν συγκροτεί δήμο, δεν ενσαρκώνει επομένως το πολιτικό σύστημα -εν όλω, όπως στη δημοκρατία ή, εν μέρει, όπως στην αντιπροσώπευση-, όμως το βιούμενο πολιτικό σύστημα συγκεντρώνει την αποδοχή της. Δεν είναι, λειτουργεί όμως «ως εάν» ήταν, όπως θα έλεγε ο Καντ. Παραθεωρείται έτσι ότι η συναίνεση αφορά στη νομιμοποίηση του συστήματος, όχι στον χαρακτήρα του. Η συμβατική συναίνεση στη δουλεία δεν αναιρεί το γεγονός ότι ο συναινών περιάγεται στο καθεστώς της εξάρτησης, ενόσω διατηρείται η σχέση. Δεν παραμένει ελεύθερος. Οπωσδήποτε, το επιχείρημα της συναίνεσης συνομολογεί ότι το σύστημα της νεοτερικότητας παραμένει πρωτο-ανθρωποκεντρικό, ανάγεται δηλαδή στην περίοδο της απλής μετάβασης από την φεουδαλική στην ανθρωποκεντρική εποχή. Εξού και είναι αποδεκτό από την κοινωνία.

Μια άλλη παράμετρος που αποκαλύπτει εξίσου τον αρχαϊκό/πρωτόλειο χαρακτήρα της νεοτερικής σκέψης, αφορά στην αιτιολογία της μη συνάντησής της με την πολιτεία της δημοκρατίας. Διατυπώνεται η άποψη ότι η δημοκρατία στις μέρες μας δεν είναι εφικτή επειδή το ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα -σε αντίθεση με το ομόλογο ελληνικό- έχει οικοδομηθεί στη μεγάλη κλίμακα. Στη διαφορά αυτή προστίθεται και το επιχείρημα της πολυπλοκότητας των σύγχρονων κοινωνιών και των φαινομένων που καλείται η πολιτική να αντιμετωπίσει.

Το ζήτημα, κατά τη γνώμη μου, όπως τίθεται είναι εσφαλμένο και οπωσδήποτε παραπλανητικό. Πρώτα-πρώτα, δεν εξηγείται γιατί ενώ οι σύγχρονες κοινωνίες είναι σαφώς πιο πολύπλοκες από εκείνες του 19ου αιώνα, η πολιτική συμμετοχή των κοινωνιών σήμερα είναι μεγαλύτερη. Δεύτερον, αποσιωπάται το γεγονός ότι το διακύβευμα στις μέρες μας δεν είναι, όπως διατείνονται οι θιασώτες της ανωτερότητας της λεγόμενης “έμμεσης” δημοκρατίας, και, εν προκειμένω, του ολιγαρχικού προτάγματος, η αναβίωση της “αθηναϊκής” δημοκρατίας, αλλά της δημοκρατικής αρχής. Το ζήτημα, θα υπογραμμίσω, δεν είναι να εφαρμόσουμε τη δημοκρατία στις μέρες μας -δεν συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις ούτε αποτελεί αίτημα-, αλλά να συνομολογήσουμε ότι ο νεότερος κόσμος δεν είναι ακόμη ώριμος για να τη διεκδικήσει.

Οι ανωτέρω ολίγες μόνον επισημάνσεις κάνουν φανερό ότι η γνωσιολογία της νεοτερικότητας πάσχει συνολικά. Πάσχει ως εκ της πρωιμότητας της εποχής της και, επομένως, της αδυναμίας της να συγκροτήσει μια καθολική γνωσιολογία του κοινωνικού φαινομένου. Πάσχει επίσης λόγω της σύγχυσης την οποία της προκαλεί η συνάντησή της με την ελληνική γνωσιολογία και η αδυναμία της να κατανοήσει φαινόμενα τα οποία δεν έχει ακόμη εξελιχθεί για να τα βιώσει. Πάσχει, στο ίδιο αυτό πλαίσιο, από το γεγονός ότι η διαφορά κοσμοσυστημικής κλίμακας την εμποδίζει να αποκαταστήσει έναν αξιόπιστο συγκριτικό διάλογο με το ελληνικό κοσμοσύστημα, με όρους αναλογίας και όχι επαρσιακής ανωτερότητας. Πάσχει τέλος, στο μέτρο που έχει ευρέως μεταβληθεί σε απολογητή της νεοτερικής πρωτοπορίας, με αποτέλεσμα να επιχειρεί μάλλον να δικαιώσει την ηγεμονία της στον κόσμο -και κατ'επέκταση, στην ιστορία- αντί να παραμείνει θεματοφύλακας της γνωστικής διαδικασίας.

Κατά τούτο, το πρόβλημα που αναδεικνύει η σπουδή της θουκυδίδειας ξυγγραφής είναι ότι η σύγχρονη σκέψη αρνείται να αποδεχθεί τον πρωτο-ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της εποχής της και, κατ'επέκταση, την υστέρησή της έναντι του ελληνικού παραδείγματος. Συγχρόνως, αδυνατώντας αντικειμενικά να συγκροτήσει μια καθολική γνωσιολογία, στην οποία θα υπέβαλε τη σύγχρονη εποχή, έχει αναγάγει σε καθολική γνωσιολογία τις πραγματικότητές της. Σ'αυτό ακριβώς έγκειται ουσιαστικά ο αρχαϊκός της χαρακτήρας. Αντί να έρθει αντιμέτωπη με το καθολικό ανθρωποκεντρικό διακύβευμα, νερκισεύεται με τους αντικατοπτρισμούς της.

Δευτέρα 12 Απριλίου 2010

Αν ο Ελ. Βενιζέλος κέρδιζε τις εκλογές…


Δευτέρα, 12 Απριλίου 2010

Toυ Λάζαρου Μαύρου

Εάν δεν έχανε ο Ελευθέριος Βενιζέλος τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920, θ’ αποφεύγαμε τη Μικρασιατική Καταστροφή; Εάν επανεκλεγόταν τότε ο θριαμβευτής της μόλις προ 3μήνου (28.7.1920) Συνθήκης των Σεβρών κι εφ’ όσον συνέχιζε ν’ αξιοποιεί τις συμμαχίες μεγάλων τότε δυνάμεων, θα επιτύγχανε άραγε την εφαρμογή της; Θα είχαμε έκτοτε, μήπως, τη Μεγάλη Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών; Με πρωτεύουσά μας την Κωνσταντινούπολη; Με τη Σμύρνη, την Ιωνία, την ανατολική Θράκη, τον Πόντο, αύτανδρες στην επικράτεια; Κι ένα κουρδικό, ένα αρμενικό κι ένα μικρό τουρκικό, κράτη, στα εδάφη της ηττημένης κατά τον Α΄ Παγκ. Πόλεμο (1914-18) Οθωμανικής Αυτοκρατορίας; Εάν, δηλαδή, αποτύγχανε την 1η 11.1920 η προσπάθεια των τότε βασιλοφρόνων και των κομμουνιστών ν’ ανατρέψουν τον Βενιζέλο;

Τα «εαν» και τα «εφ’ όσον» είναι, βεβαίως, μόνιμος πειρασμός όσων μελετούν την ιστορία. Δεν είναι, όμως, δουλειά των ιστορικών που εξιχνιάζουν τα ήδη τετελεσμένα γεγονότα και όσα πλείονα αίτια υπήρξαν οι συμπαραγωγοί τους. Αυτά τα πλείονα αίτια έχουν πάντα ύψιστη σημασία ως μάθημα. Επειδή «κατά το ανθρώπινον τοιούτων και παραπλησίων έσεσθαι», όπως ξυνέγραψε στο Α-22 του ο Θουκυδίδης κι αποδεικνύεται ήδη επί 25 αιώνες.
Ποιό σύνολο συντελεστών, εσωτερικών και εξωτερικών, οδήγησε στη Μικρασιατική Καταστροφή; Και πώς, άραγε, θα μπορούσε, με κάποια άλλη τότε πολιτική, να την απέφευγε ο Ελληνισμός; Με το αξιόπιστης αποτελεσματικότητας και αντικειμενικότητας νυστέρι της Θουκυδίδειας Παράδοσης, ο εκ Ζακύνθου διεθνολόγος, λέκτορας του Παν/μίου Πειραιώς, Διονύσιος Τσιριγώτης, επιχείρησε μια βαθύτατη ανατομία (α) του μικρασιατικού εγχειρήματος του Ελ. Βενιζέλου προς υλοποίηση της στρατηγικής της Μεγάλης Ιδέας του Ελληνισμού και (β) της πολιτικής των αντιβενιζελικών, μετανοεμβριανών κυβερνήσεων, που οδήγησε στην Καταστροφή. Προϊόν, το πολύ σπουδαίο βιβλίο 461 σελ. του Τσιριγώτη, με πρόλογο του Γιώργου Κοντογιώργη, από τις εκδόσεις «Ποιότητα», που κυκλοφόρησε πριν από λίγες βδομάδες, με τίτλο «Η ελληνική στρατηγική στη Μικρά Ασία 1919-1922 - Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία και Εξωτερική Πολιτική».

Χρησιμότατο και σήμερα. Όχι ως μνήμη των αλησμόνητων πατρίδων, για την οποία άλλα καταλληλότερα υπάρχουν βιβλία, αλλά ως πολύτιμο, εξαντλητικά λεπτομερέστατο, ΜΑΘΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ, εκ των παθημάτων. Πολύτιμο και για τις σημερινές κρίσιμες ανάγκες της πολιτικής του Ελληνισμού. Άλλη μια βεβαίωση ότι δεν ήταν τυχαίο που ο Ελευθέριος Βενιζέλος κάθισε και μετέφρασε τον Θουκυδίδη…

Σημερινή

Κυριακή 11 Απριλίου 2010

Η Αριστερά και η κρίση: Προλεγόμενα σε μια συζήτηση για την οικονομική κρίση



Αυγή. Ημερομηνία δημοσίευσης: 04/04/2010

Του Χρήστου Μήλιου*

Η ερμηνεία της κρίσης για την Αριστερά είχε πάντα μεγάλη σημασία, καθώς καθόριζε για μεγάλες περιόδους τις πολιτικές της και μιαν αντίληψη για την ιστορική εξέλιξη. Οι εκδοχές που υποστηρίχθηκαν κατά καιρούς μπορούν να καταταχθούν, εν τέλει, σε δύο γενικές θέσεις: αυτήν που υποστήριζε την «κατάρρευση του συστήματος» (Τρίτη Διεθνής) και εκείνη που πρέσβευε τον «διαρκή εξελικτισμό του» (Δεύτερη Διεθνής). Η πρώτη έθετε συνεχώς το ζήτημα της επικαιρότητας της επανάστασης, ενώ η δεύτερη αναζητούσε τρόπους «προοδευτικής διαχείρισης» του συστήματος (και των κρίσεών του). Και οι δύο ιστορικά δοκιμάστηκαν και οδήγησαν την Αριστερά, η καθεμιά με τον τρόπο της, σε ανάλογα αδιέξοδα.

Από τον τριτοδιεθνισμό στον κεϋνσιανισμό και στον προστατευτισμό

Στην πρώτη περίπτωση, κάθε οικονομική κρίση εκλαμβάνονταν ως η ικανή και αναγκαία συνθήκη που, από μόνη της, έθετε το ζήτημα της επανάστασης στην ημερήσια διάταξη. Αυτό οδηγούσε αυτομάτως σε έναν οικονομίστικο τρόπο κατανόησης των εξελίξεων, σε μια παράβλεψη των πολιτικών και κοινωνικών όρων οποιασδήποτε αλλαγής. Η δυνατότητα μετατροπής μιας οικονομικής κρίσης σε πολιτική κρίση και η διαμόρφωση επαναστατικών συνθηκών συνιστά μια πιθανή εκδοχή που αφορά, πολύ συγκεκριμένα μάλιστα, μια σειρά παραμέτρους: ιδιαιτερότητα της κρίσης, υποκειμενικούς παράγοντες, διεθνείς συγκυρίες κ.ά.

Η μετατροπή μιας οικονομικής κρίσης σε πολιτική (οι όροι μιας τέτοιας μετατροπής) παραμένουν ιστορικά ένα κρίσιμο θέμα προς διερεύνηση για την Αριστερά. Καμιά κρίση δεν μετατρέπεται, αυτομάτως και αναγκαία, σε πολιτική κρίση. Το πολιτικό δεν απορρέει απευθείας και με γραμμικό τρόπο από το οικονομικό. Το πολιτικό αποτελεί ένα ιδιαίτερο πεδίο, με «δική του δομή κι οργάνωση». Και, βέβαια, κάθε πολιτική κρίση δεν ταυτίζεται με μιαν επαναστατική κατάσταση. Μπορεί να υπάρξουν πολιτικές κρίσεις (απόρροια αντίστοιχων οικονομικών) με πολύ διαφορετικό χαρακτήρα -- και, εν τέλει, πολιτικές κρίσεις που να μη σχετίζονται με κρίσεις του κράτους και ανατροπές των δεδομένων κοινωνικών συσχετισμών. Η σχέση οικονομικής και πολιτικής κρίσης, έτσι, παίρνει διάφορες μορφές που πρέπει να εξετάζονται συγκεκριμένα κάθε φορά. Το βέβαιο είναι ότι καμιά οικονομική κρίση, από μόνη της, δεν πρόκειται να γκρεμίσει το σύστημα, ενώ οι οποιεσδήποτε αλλαγές θα κριθούν στο επίπεδο των κοινωνικών και πολιτικών συσχετισμών κι αναμετρήσεων.

Το ότι οι κρίσεις από μόνες τους δεν οδηγούν στην κατάρρευση του συστήματος μπορεί σήμερα να συνιστά μια ευνόητη παραδοχή. Ωστόσο, το νόημα μιας τέτοιας παραδοχής πρέπει να ελέγχεται.

Μπορεί να αναφέρεται στη σημασία του υποκειμενικού, πολιτικού και κοινωνικού παράγοντα στις εξελίξεις, όπως επισημάναμε παραπάνω. Μπορεί να συνιστά απλώς έναν διαχωρισμό από μοιρολατρικές ιδέες για την κοινωνική αλλαγή. Μπορεί ακόμα να υποδηλώνει την πίστη στις δυνατότητες του συστήματος, στην ευχέρεια να αντιμετωπίζει και να ξεπερνά τις κρίσεις και να το «πάει το θέμα αλλού… στην «αιώνια και φυσική δήθεν υπόσταση του κεφαλαιοκρατικού συστήματος». Όλες οι εξελικτικές θεωρίες στηρίχθηκαν σε μια τέτοιας μορφής παραδοχή. Όλος ο ιστορικός ρεφορμισμός πάτησε πάνω στο αδύνατο της αυτοαναίρεσης του συστήματος, και από αυτή την άποψη συνιστά μια συντηρητική αντίληψη όλης της ιστορικής διαδικασίας. Το ζήτημα δεν είναι ότι εργάσθηκε για τη μεταρρύθμιση του συστήματος, για την ορθολογικοποίηση των λειτουργιών του, αλλά ότι το έκανε πιστεύοντας στο αναπόδραστο μιας ομαλής εξέλιξης χωρίς ανατροπές και απρόβλεπτους μετασχηματισμούς, «πιστεύοντας ότι μπορεί το σύστημα να ξεπερνά πάντα τις κρίσεις του, όχι όμως και ότι είναι δυνατόν και να μην μπορεί κάποτε».

Στην τριτοδιεθνιστική συλλογιστική καθιερώθηκε και ο όρος της «γενικής κρίσης του καπιταλισμού». Ο όρος αυτός εξάλειφε το στοιχείο της ιδιαιτερότητας της κάθε κρίσης, θεωρώντας ότι το σύστημα διέτρεχε την τελευταία του περίοδο, άρα βρισκόταν σε διαρκή κρίση. Το στοιχείο της ιδιαιτερότητας της κάθε κρίσης το παρέβλεπε και η θεωρία για τον ιμπεριαλισμό (σαν ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού) και του μονοπωλιακού καπιταλισμού, που πρέσβευε ότι η κρίση καλύπτει ένα ολόκληρο στάδιο ανάπτυξης του συστήματος.

Κάθε κρίση όμως έχει την ιδιαιτερότητά της. «Τα στοιχεία της κρίσης, αν και μόνιμα στην αναπαραγωγή του συστήματος, συνιστούν μια ιδιαίτερη συμπύκνωση, κάθε φορά, των αντιθέσεών του». Η «συγκεκριμένη ανάλυση της κάθε συγκεκριμένης κρίσης» θα εμπλούτιζε την μαρξιστική θεωρία των κρίσεων, θα προσκόμιζε νέα στοιχεία, θα συνέβαλε στην παρακολούθηση και μελέτη των αλλαγών που σημειώνονται ιστορικά στην εξέλιξη του συστήματος και θα βελτίωνε τα ερμηνευτικά εργαλεία. Η καθιερωμένη γενικόλογη συζήτηση για τις κρίσεις, που είναι απαραίτητη, θα ήταν πολύ χρήσιμο, κάθε φορά, να περιελάμβανε και στοιχεία που θα τεκμηρίωναν και θα φώτιζαν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα κάθε κρίσης.

Ο κεϋνσιανισμός κυρίαρχο ρεύμα οικονομικής σκέψης της Αριστεράς

Οι «καταστροφικές θεωρίες των κρίσεων» μπορεί σήμερα να μην υποστηρίζονται ανοιχτά στον χώρο της Αριστεράς, αλλά, εν τω μεταξύ, έχουν υποκατασταθεί από μια άλλη θεώρηση των κρίσεων. Ο κεϋνσιανισμός έχει γίνει, εδώ και πολλά χρόνια, το κυρίαρχο ρεύμα οικονομικής σκέψης στην Αριστερά: έχει υποκαταστήσει σταδιακά όλο το παλιό τριτοδιεθνιστικό πλαίσιο αναφοράς για τις κρίσεις και έχει εμπλουτίσει σημαντικά τον κλασικό ρεφορμισμό της Δεύτερης Διεθνούς. Η συγχώνευση της θεωρίας του Κέυνς με την Αριστερά συνέβη σταδιακά στη διάρκεια όλης της μεταπολεμικής περιόδου και αποτέλεσε αποφασιστικό στοιχείο στην ιδεολογική-πολιτική της συγκρότηση. Η ιστορική επιρροή του κεϋνσιανισμού στη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας της μεταπολεμικής Αριστεράς είναι καθοριστική από κάθε άποψη, γεγονός που ελάχιστα έχει αναγνωριστεί και αποτιμηθεί. Τόσο ο προγραμματικός λόγος της Αριστεράς όσο και οι τρέχουσες διεκδικήσεις αλλά και το όποιο κυβερνητικό της έργο συνιστούν τις συνεπέστερες εξαγγελίες και εφαρμογές της κεϋνσιανής οικονομικής πολιτικής. Η Αριστερά, εδώ και χρόνια, ορίζεται αυστηρά μέσα στο πλαίσιο της κεϋνσιανής θεωρίας και πολιτικής, παρόλο που δεν το αποδέχεται και, ακόμα, έχει μιαν απαξιωτική γενικά στάση απέναντι στον Κέυνς και τη θεωρία του.

Η αριστερή τάση των κεϋνσιανών (R. Crossman, Joan Robinson κ.ά.), διαπιστώνοντας την επιρροή του Κέυνς στην Αριστερά, προσπάθησε για πολλά χρόνια να στοιχειοθετήσει τη σχέση μαρξιστικής και κεϋνσιανής θεωρίας, να συνδέσει τις δύο θεωρίες συσχετίζοντας έννοιες και όρους της μιας με την άλλη. Ωστόσο, το όλο ζήτημα της σχέσης της Αριστεράς με τον κεϋνσιανισμό παρέμεινε σε ένα πρακτικό-πολιτικό επίπεδο.

Οι απόψεις της Αριστεράς για τον οικονομικό ρόλο του κράτους (τον οικονομικό-επιχειρηματικό, αλλά και τον παρεμβατικό-ρυθμιστικό του ρόλο), την αύξηση των κρατικών επενδύσεων, των κρατικών κοινωνικών δαπανών, τον κρατικό δανεισμό, την αύξηση των ελλειμμάτων (τη σύνταξη ελλειμματικών προϋπολογισμών), την αύξηση της νομισματικής κυκλοφορίας (στις φάσεις της κρίσης και της ύφεσης) και της επέκτασης των πιστώσεων, την επιβολή νομισματικών ελέγχων (εθνικών και διεθνών), όλα αυτά είναι αποτέλεσμα της επιρροής που άσκησαν οι θεωρίες του Κέυνς στην πολιτική της.

Η θεωρία του Κέυνς είναι συγγενής με τις γνωστές θεωρίες υποκατανάλωσης (διατυπωμένη με τον δικό της ιδιαίτερο τρόπο, όπως άλλωστε κάθε θεωρία υποκατανάλωσης). Η ενεργός ζήτηση, ο πολλαπλασιαστής (η πολλαπλασιαστική σχέση επένδυσης-εισοδήματος), η αρχή της επιταχύνσεως (η επιταχυνόμενη επίδραση της κατανάλωσης στην επένδυση) αποτελούν τον πυρήνα της κεϋνσιανής σκέψης.

Ο ρόλος του κράτους στον κεϋνσιανισμό

Το χαρακτηριστικότερο στοιχείο στη θεωρία του Κέυνς είναι εκείνο που αναφέρεται (σε συνθήκες κρίσης) στην αύξηση της ενεργού ζήτησης (της επένδυσης και της κατανάλωσης, και άρα των εισοδημάτων και της απασχόλησης) μέσω της αύξησης των κρατικών δαπανών (δημοσίων επενδύσεων). Όμως δεν είναι μόνο αυτό. Είναι όλη η πολιτικοοικονομική του φιλοσοφία για τον ρόλο του κράτους, την ανάγκη ρύθμισης της αγοράς, τη θέσπιση κανόνων, την ελεγχόμενη λειτουργία του συστήματος. Η θεωρία του Κέυνς είναι η μόνη αντιφιλελεύθερη φωνή μέσα στη μακρά ιστορία της επίσημης οικονομολογίας. Αυτό (το αντιφιλελεύθερο στοιχείο) την κάνει να ξεχωρίζει από όλες τις άλλες σχολές, τους κλασσικούς, τους νεοκλασικούς και τους σύγχρονους νεοφιλελεύθερους.

Ο οικονομικός ρόλος του κράτους, θεωρητικά και πρακτικά, προβλήθηκε πρώτα από τον Κέυνς. Είναι ο θεωρητικός της διεύρυνσης του οικονομικού ρόλου του κράτους, αυτός που συνέδεσε την εύρυθμη λειτουργία του συστήματος με τον μεσολαβητικό ρόλο του κράτους. Είναι η μόνη οικονομική θεωρία στον ακαδημαϊκό χώρο που τεκμηρίωσε μιαν ορισμένη απάντηση στην οικονομική κρίση -- άσχετα με το αν αυτή είναι εφαρμόσιμη και αποτελεσματική ή όχι. Όλες οι άλλες υποστηρίζουν την αυτορύθμιση του συστήματος. Το στοιχείο της κρατικής παρέμβασης στις κρίσεις είναι αποκλειστικό γνώρισμα της κεϋνσιανής θεωρίας. Ο προσδιορισμός του συνολικού όγκου των επενδύσεων για τον Κέυνς, δεν είναι υπόθεση των ιδιωτών επιχειρηματιών αλλά κυρίως του κράτους. Η ευθύνη των επενδύσεων μεταφέρεται από τη σφαίρα του ιδιωτικού στη σφαίρα του δημοσίου. Η κοινωνικοποίηση των επενδύσεων μαζί με την προώθηση της κατανάλωσης συνιστούν τις δύο όψεις της κεϋνσιανής έννοιας της ενεργού ζήτησης (κοινωνική επένδυση + κατανάλωση). Η κεϋνσιανή σχολή δεν αγνοεί την κρίση των οικονομικών τού κράτους, όπως υποστηρίζει ο Γ. Σταμάτης (η υποστήριξη του δημόσιου δανεισμού, των ελλειμματικών προϋπολογισμών κλπ. αποδεικνύει το αντίθετο), απλώς προκρίνει τον παρεμβατικό ρόλο του κράτους (με ό,τι κόστος συνεπάγεται αυτό) σαν τη μόνη δυνατή διέξοδο από τις κρίσεις. Τώρα, το πόσο αποτελεσματική είναι μια τέτοια πολιτική (και μ’ αυτήν την έννοια πόσο ρεαλιστική), είναι συζητήσιμο, και μάλιστα πολύ. Αλλά ας μην επεκταθούμε επ’ αυτού επί του παρόντος.

Όλα τα παραπάνω δεν προκύπτουν βέβαια απευθείας από τη γενική θεωρία του Κέυνς. Ο κεϋνσιανισμός, πέρα από οικονομική θεωρία, υπήρξε και οικονομική πολιτική, στη μακρόχρονη εφαρμογή της οποίας οφείλει τη σημερινή του μορφή. «Αριστεροί» και «δεξιοί» οπαδοί της κεϋνσιανής θεωρίας της προσέδωσαν κάθε δυνατή ερμηνεία και εφαρμογή, καθιστώντας την ένα ευρύ ρεύμα οικονομικής σκέψης και πολιτικής, που στο σύνολό του ορίζεται στον αντίποδα της φιλελεύθερης τάσης. Ο κεϋνσιανισμός συνδέεται οργανικά και συντάσσεται με το γενικότερο ρεύμα του προστατευτισμού στην οικονομία. Φιλελευθερισμός και προστατευτισμός αποτελούν σήμερα, σχηματικά, τις δύο αντίπαλες οικονομικές σχολές που ανταγωνίζονται σε διεθνές επίπεδο, με τους κεϋνσιανούς και την Αριστερά να συμπίπτουν στην υποστήριξη προστατευτικών μέτρων. Μ’ αυτή την έννοια, η σημερινή Αριστερά, στις κύριες εκπροσωπήσεις της, και στο επίπεδο της οικονομίας, θα μπορούσε να ορισθεί (θετικά) ως κεϋνσιανή Αριστερά, παρόλο που η ίδια προτιμά να αυτοχαρακτηρίζεται (αρνητικά) αντιφιλελεύθερη. (Προσχηματική, κατά τη γνώμη μας, η διαφορά).

Αν όμως, σύμφωνα με τα παραπάνω, η Αριστερά (πέρα από οποιουσδήποτε χαρακτηρισμούς) στο επίπεδο των οικονομικών της απόψεων κινείται γενικά αντιφιλελεύθερα, προστατευτικά, το ερώτημα που γεννάται είναι: Ποια η σχέση της με τη μαρξιστική οικονομική θεωρία και πολιτική;

Ο Μαρξ και οι «μαρξιστικές» θεωρίες για τις κρίσεις

Στα οικονομικά έργα του Μαρξ δεν υπάρχει κεφάλαιο αφιερωμένο ειδικά στις οικονομικές κρίσεις. Υπάρχουν διάσπαρτες διατυπώσεις (στο Κεφάλαιο και στις Θεωρίες της υπεραξίας) που αφήνουν περιθώρια για διάφορες προσεγγίσεις. Πολλοί επέλεξαν κάποιες από αυτές και τις ανήγαγαν σε γενικές θεωρίες. Έτσι προέκυψαν οι μαρξιστικές θεωρίες για τις κρίσεις. Οι πιο διαδεδομένες είναι: οι θεωρίες της υπερπαραγωγής, της υποκατανάλωσης, της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου, της πτωτικής τάσης του ποσοστού του κέρδους, οι θεωρίες της δυσανάλογης ανάπτυξης της παραγωγής από κλάδο σε κλάδο, η κρατικομονοπωλιακή θεωρία και η θεωρία των επιστημονικοτεχνικών επαναστάσεων (μεταπολεμικά αυτές) και η πρόσφατη θεωρία της παγκοσμιοποίησης και του νεοφιλελευθερισμού.

Όλες τους, με τον τρόπο τους, παραβιάζουν τη συνθετότητα της μαρξιστικής ανάλυσης των κρίσεων, τη διασπούν και την επιμερίζουν, επιτείνοντας την κρίση του ερμηνευτικού πλαισίου που ούτως ή άλλως υπάρχει. Ο Μαρξ, με τα δεδομένα που διέθετε, προσπάθησε να συλλάβει τα γενικά συστατικά στοιχεία των οικονομικών κρίσεων, αυτά που προκύπτουν σαν αντιφάσεις του ίδιου του ιστορικού τρόπου λειτουργίας του συστήματος και ενυπάρχουν σε κάθε κρίση. Έτσι, οι αναφορές στη διαρκή τάση υπερπαραγωγής, την αναντίστοιχη κατανάλωση, την αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου, την πτωτική τάση του ποσοστού του κέρδους, τη δυσανάλογη ανάπτυξη των διάφορων κλάδων, τον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής και την ιδιοποίηση του πλεονάσματος από μία τάξη, συνιστούν, όλες μαζί, ένα «σύνολο δυνητικών διεργασιών και φαινομένων» που έπρεπε να ληφθούν από κοινού υπ’ όψιν προκειμένου να κατανοηθούν οι οικονομικές κρίσεις -- και όχι να ληφθούν η καθεμιά χωριστά και να συντεθούν ιδιαίτερες θεωρίες.

Πέραν αυτών, υπάρχει ανοιχτό το ειδικό ζήτημα της κάθε ξεχωριστής κρίσης, που απαιτεί ειδική έρευνα και μελέτη, καθώς καμιά κρίση δεν είναι πανομοιότυπη με κάποια άλλη. Για την κατανόηση της θεωρίας του Μαρξ χρειάζονται επικεντρώσεις και συσχετίσεις λειτουργιών και μεγεθών, και είναι πολύ εύκολο κανείς να παρεκκλίνει από τον πυρήνα της θεωρητικής του σύλληψης.

Για πολλά χρόνια, στους κόλπους των μαρξιστών δέσποζε η αντίθεση ανάμεσα στους υποστηριχτές της θεωρίας της υπερπαραγωγής από τη μια και της υποκατανάλωσης από την άλλη, με την πρώτη να διεκδικεί την «αριστερή», ορθόδοξη ερμηνεία των κρίσεων, και τη δεύτερη να αποτελεί τη «ρεφορμιστική» της παρέκκλιση. Σήμερα γίνεται φανερό ότι η εμμονή σε μια τέτοια αντιπαράθεση δεν βοηθά καθόλου στην κατανόηση της μαρξιστικής θεωρίας των κρίσεων.

Το μαρξιστικό ερμηνευτικό πλαίσιο για τις κρίσεις αποτελεί, μέχρι σήμερα, την πιο σύνθετη και πολυσήμαντη προσέγγιση του όλου θέματος. Θα πρέπει, ως εκ τούτου, να αποκατασταθεί στην πολυσυνθετότητά του. Να απαλλαγεί από τις μονομερείς προσεγγίσεις, τις πολιτικές διαστρεβλώσεις, τη δογματική αποδοχή της μιας ή της άλλης ιδιαίτερης ερμηνείας, τη διαρκή αναπαραγωγή (αυτούσιων) όλων των μερικότερων θεωρητικών του διατυπώσεων. Μόνο έτσι θα μπορέσει να αποτελέσει βάση για νέες θεωρητικές αναζητήσεις.

Η σημερινή κρίση του ερμηνευτικού πλαισίου αφορά δύο πράγματα. Πρώτον, την διάσπαση, τον επιμερισμό, τη δογματοποίηση της μαρξιστικής θεωρίας για τις κρίσεις και, δεύτερον, τα ίδια τα όρια της μαρξιστικής ανάλυσης. Η απαλλαγή από το πρώτο αποτελεί τη μόνη διαδικασία για την εισαγωγή στο δεύτερο. Η απόσταση που πρέπει να διανυθεί, σε αυτή την κατεύθυνση, είναι πολύ μεγάλη. Και άλλος δρόμος αναζήτησης (που να θέλει να παρακάμψει την μαρξιστική θεωρία) δεν υπάρχει.

Η κατάσταση στην Αριστερά σήμερα παρουσιάζεται ιδιαίτερα αντιφατική. Η όποια θεωρητική αναφορά στον μαρξισμό γίνεται μέσα από έναν καταχτημένο μονοσήμαντο, γενικό και δογματικό τρόπο, όπως αναφέραμε παραπάνω, που δεν επηρεάζει την πολιτική και προγραμματική της δράση. Από την άλλη, στο καθημερινό πρακτικό-πολιτικό επίπεδο ορίζεται πλήρως μέσα από τις αρχές του προστατευτισμού και της κεϋνσιανής θεωρίας. Η Αριστερά σήμερα, στο οικονομικό επίπεδο, είναι αυτό που απλοϊκά μπορούμε να πούμε «μαρξιστική στα λόγια, κεϋνσιανή στη πράξη». Για την ερμηνεία των κρίσεων προστρέχει στις διάφορες μαρξιστογενείς θεωρίες και για την αντιμετώπισή τους αντιγράφει τα κεϋνσιανά μέτρα.

Η όλη κατάσταση, όπως γίνεται φανερό, απαιτεί μιαν υπέρβαση και πρώτα από όλα έναν θεωρητικό επαναπροσδιορισμό και στη συνέχεια μιαν άλλη πολιτική κατεύθυνση δράσης. Έως τότε τα πράγματα θα κινούνται περίπου στο επίπεδο που περιγράψαμε παραπάνω.

* Ο Χρήστος Μήλιος είναι μέλος του Πολιτικού Κέντρου Θεσσαλονίκης

Ανρί Ματίς, «Ο παράξενος χορός της φαραντόλας», 1938

Φερνάν Λεζέ, «Σπουδή για τη μεγάλη παρέλαση», 1952